2016 MEZUNİYET PROJELERİ KATALOĞUNA ULAŞMAK İÇİN TIKLAYINIZ.

Bilim Etiği Kılavuzu ve Ekleri

 

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

BİLİM ETİĞİ KILAVUZU
ESKİŞEHİR, 2011

GİRİŞ

Etik kavramı, çeşitli tanımlarla açıklanabilir. Kısaca etik, doğru ve yanlış davranışlara ilişkin kavramlar geliştiren, bu kavramları savunan ve bunların kullanımını öneren felsefe dalı biçiminde tanımlanabilir [1]. Diğer bir deyişle etik, ahlak felsefesidir. Bilim etiği ise bilimsel etkinliklerin yürütülmesi sırasında ortaya çıkan değer sorunları ile bunlara getirilen çözüm önerilerinin tartışıldığı alan olarak ifade edilebilir. Bilim etiği, bilimsel çalışmalarda bulunanlara, bu çalışmalar sırasında uymaları gereken ilkeleri gösterir. Ancak bilimsel çalışmaların yürütülmesi, değerlendirilmesi ve yayımlanması aşamalarında, bilgi ve deneyim eksikliği, özensizlik ve ihmal gibi nedenlerle ya da kasıtlı olarak bu ilkelere uyulmaması sorunu ile karşılaşılabilmektedir. Bilim etiğine ilişkin olarak, evrensel düzeyde kabul gören, ancak çeşitli bilimsel kuruluşlar tarafından özgün yorumlar katılarak ifade edilen bir dizi kural bulunmaktadır. Bu kılavuz, Anadolu Üniversitesinin öğretim elemanlarına ve öğrencilerine bilim etiği kurallarını anımsatmak amacıyla hazırlanmıştır. Ayrıca, yapılacak araştırmalarda gerekli etik kurul onayları için nasıl bir yol izleneceği hakkında da yol gösterici niteliktedir.

 

1. BİLİMSEL ARAŞTIRMA VE YAYINLARLA İLGİLİ ETİK KURALLAR

Bu bölümde, sırasıyla, katılımcılarla/deneklerle ilgili etik kurallar, araştırma süreciyle ve sonuçlarıyla ilgili etik kurallar, yayın ve sunum süreciyle ilgili etik kurallar, yazar adlarıyla ilgili etik kurallar, editörlük, hakemlik, jüri üyeliği, tez danışmanlığı ve tez öğrenciliği ile ilgili etik kurallar ve mali desteğin kaynağının gösterilmesiyle ilgili etik kurallar yer almaktadır.

1.1. KATILIMCILARLA/DENEKLERLE İLGİLİ ETİK KURALLAR

Katılımcıların ve/veya deneklerin kullanıldığı araştırmalarda, etik olarak kabul edilebilir amaçların ve bu amaçlara ulaşmak için uygun araçların seçilmesi gerekmektedir. Bununla birlikte, söz konusu katılımcılarla ve deneklerle ilgili araştırmaların yürütüldüğü tüm kurum yöneticilerinin, araştırmaların etik kurallara uygun olarak yürütülmesini kolaylaştırma, izleme ve denetleme yükümlülükleri vardır. Aşağıda, insanlarla ve hayvanlarla yürütülen araştırmalarda uyulması gereken etik kurallar yer almaktadır.

1.1.1. İnsan Katılımcılarla/Deneklerle İlgili Etik Kurallar

İnsan katılımcılarla/deneklerle yürütülen araştırmalar:

• Katılımcıların kendilerinden bilgi sağlayarak (anket, görüşme, gözlem vb.),
• Katılımcılar hakkında başka kaynaklardan bilgi sağlayarak (resmi ve özel her türlü kayıtların incelenmesi),
• Katılımcıları belli uygulamalara maruz bırakarak (çeşitli deneysel uygulamalar) gerçekleştirilebilir [2].

Bu tür araştırmalarda dikkat edilmesi gereken etik kuralların belli başlıları alanyazında şu şekilde belirtilmektedir [2-5]:

a. Araştırmalar, katılımcıları olabildiğince riske sokmayacak şekilde planlanmalı ve yürütülmelidir. Veri toplama araçlarının (örneğin, anket, görüşme ve ölçme araçları) içeriği ve uygulanış biçimi; katılımcıları küçük düşürücü, rahatsız edici, huzursuz edici, yorucu, işleri aksatıcı vb. olumsuz özellikler taşımamalıdır. Deneysel araştırmalar söz konusu olduğunda ise deneysel süreçte yer alan uygulamaların (örneğin, tedavi, öğretim vb.), denekleri olumsuz etkileme olasılığı en aza indirilmelidir.

b. Katılımcılara; araştırmanın amacı, umulan yararları, nasıl yürütüleceği, olası riskleri, gizlilik ilkesi ve kendilerinden neler bekleneceği ile ilgili bilgi verilmelidir. Ancak bu açıklamalar, katılımcıların araştırma ile ilgili davranışlarını ve veri toplama araçlarına verecekleri yanıtları yönlendirmeyecek özellikte olmalıdır. Katılımcıların 18 yaşından küçük olmaları durumunda, araştırmayla ilgili bilgiler katılımcıların kendilerine ve anne-babalarına (velilerine), katılımcıların herhangi bir nedenle (zihinsel özür, hastalık, bunama, vb.) ayırt etme gücüne sahip olmamaları durumunda katılımcının yasal sorumlusuna (vasisine) verilmelidir.

c. Araştırmada yer alacak katılımcıların her birinin, 18 yaşından küçük katılımcıların velilerinin, ayırt etme gücüne sahip olmayan katılımcıların vasilerinin, araştırmada yer almayı kabul ya da reddetme hakkı bulunmaktadır.

d. Deneysel araştırmalarda, araştırmaya katılmaya karar veren yetişkin deneklerin kendilerinin, 18 yaşından küçük deneklerin velilerinin, yetişkin olup ayırt etme gücüne sahip olmayan deneklerin de vasilerinin yazılı onayı alınmalıdır. Tüm katılımcıların (ya da velilerin/vasilerin), araştırmacının ya da araştırma ekibinin sorumlusunun adı, adresi ve telefon numaraları bu yazıda belirtilmelidir. Aynı yazıda, deneklerin neleri kabul ettikleri (örneğin, videoya çekilmeyi, üç ay süreyle araştırmaya katılmayı vb.) ayrıntılı olarak açıklanmalıdır. Ayrıca, araştırma okul, işyeri, bakımevi, cezaevi, kışla, veya benzeri bir kurumda gerçekleştirilecekse, hem deneklerin (ya da velilerinin/vasilerinin) hem de ilgili kurum yöneticilerinin yazılı onayı alınmalıdır.

e. İzin dilekçesi imzalanmış olsa bile, katılımcılara (ya da velilerine/vasilerine), dilediklerinde araştırmanın herhangi bir aşamasında çekilme hakkı tanınmalıdır. Araştırmacılar, katılımcıları araştırmaya devam etmek için zorlamaktan kaçınmalıdırlar.

f. Katılımcıların adları ve kimliklerinin ortaya çıkmasına yol açabilecek belirleyici özellikleri (örneğin, işyeri, cinsiyet vb.) gizli tutulmalıdır. Ancak katılımcıların söz konusu özelliklerinin açıklanmasının gerekli olduğu durumlarda, araştırma başlamadan önce katılımcıların (ya da velilerinin/vasilerinin) yazılı onayı alınmalıdır. Kuruluş yöneticileri ya da çalışanlarından bilgi alınıyorsa, araştırma raporunda ilgili kuruluşun adının yazılması (kuruluşun onaylaması koşuluyla), arzu edilen bir durumdur.

g. Araştırmada değişiklikler olması durumunda, katılımcılar (ya da velileri/vasileri) bu değişikliklerle ilgili olarak bilgilendirilmeli ve değişikliklerle ilgili onayları alınmalıdır. Örneğin, bir görüşme araştırmasında ses kaydı almaktan vazgeçilip, görüntü kaydı almaya karar verilmişse, bu karar katılımcılara önceden iletilmeli; ses yerine görüntü alınmasını kabul edip etmeyecekleri sorulmalıdır. Ayrıca, böyle bir değişikliğin nedenleri de açıklanmalıdır.

h. Bir deney grubuna yapılan uygulama diğer gruplara yapılan uygulamalardan daha etkili çıkarsa, araştırma sona erdikten sonra tüm gruplara bu uygulamadan yararlanma şansı tanınmalıdır.

i. İlgili gruba yönelik bir araştırma söz konusu olmadıkça, 18 yaşından küçükler ve ayırt etme gücü olmayan kişiler denek olarak kullanılmamalıdırlar.

1.1.2. Hayvan Deneklerle İlgili Etik Kurallar

Bu başlık altında, çiftlik ve kümes hayvanları, doğal (vahşi) ortam hayvanları ile laboratuvar hayvanlarının bakımı, üretimi, kullanımı ve söz konusu hayvanlar üzerinde yapılan uygulamalar ele alınmaktadır. Tüm hayvan deneyleri ile ilgili çalışmalarda Anadolu Üniversitesi Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu (AHADYEK) Yönergesi’nde belirtilen ilkeler uygulanır.

 

2. ARAŞTIRMA SÜRECİ VE SONUÇLARIYLA İLGİLİ ETİK KURALLAR

Bir bilimsel araştırmanın değerini, daha açık bir ifadeyle, yinelenebilirliğini ve güvenirliğini zedeleyen tüm girişimler, bilimsel yanıltma adıyla anılmaktadır. Bilimsel yanıltma, iki biçimde ortaya çıkmaktadır ve bunların her ikisi de eşit derecede tehlikeli ve etik açıdan kabul edilemez durumlardır [6-9]:

• Bilimsel ihmal/disiplinsiz araştırma
• Bilimsel saptırma/kasıtlı sahtekarlık

2.1. Bilimsel İhmal

Bilimsel ihmal (disiplinsiz araştırma), bilimsel araştırmaların gereklerini tam olarak yerine getirmeden yapılan araştırmalar sonucunda ortaya çıkan bilimsel yanıltmadır. Bilimsel ihmalde, araştırmacı kasıtlı olarak değil, bilgi, beceri ya da deneyim yetersizliğinden dolayı yanlış bilgi sunmakta; dolayısıyla, yalnızca başkalarını bilimsel olarak yanıltmakla kalmamakta, kendi kendini de yanıltmış olmaktadır [6]. Sanat ve tasarım alanındaki ihmaller de disiplinsiz çalışma olarak kabul edilir. Ayrıca, “klinik etik kuruldan” veya “hayvan deneyleri etik kurulundan” onay alınması gereken araştırmalarda etik kurul onayı alınmaması da “disiplinsiz araştırma” tanımına uymaktadır [7].

2.2. Bilimsel Saptırma

Bilimsel saptırma, yapılan bilimsel araştırmanın süreçlerini ya da sonuçlarını kasıtlı olarak saptırmak; dolayısıyla, araştırmanın yinelenebilirliğini ve araştırma bulgularının güvenirliğini bozmaktır [8]. Araştırma sonuçlarıyla ilgili yapılabilecek saptırmalar üç grupta toplanmaktadır [6]:

a. Çarpıtma: Araştırmada belli veri noktalarının, örneğin istatistiksel verilerin doğru sonuç almayı engelleyebilecek biçimde değiştirilmesidir.

b. Gizleme: Yapılan araştırma sonucunda elde edilen bulguların bazılarının, özellikle de araştırmacının beklentileri doğrultusunda çıkmayan bulguların, rapor edilmemesidir.

c. Uydurma: Araştırmada toplanmayan verilerin toplanılmış gibi gösterilmesidir. Bulgularla ilgili yukarıda sıralanan saptırmaların hiçbiri, ne derece önemsiz görünürse görünsün, kabul edilemez. Diğer bir deyişle, bilimsel saptırma, önemli bir sahtekarlıktır.

 

3. YAYIN VE SUNUM SÜRECİYLE İLGİLİ ETİK KURALLAR

Başkalarının çalışmalarını (sözlü olarak, yazılı olarak ya da resim, müzik gibi diğer araçlarla ortaya konan görüş, öneri, bilgi, grafik, bilgisayar programı, sanat eseri vb. ürünlerini), kaynaklarını açık olarak belirtmeksizin ya da kasıtlı olarak değiştirerek kullanmaya, bilimsel aşırma denmektedir [11-14]. Bilimsel aşırma; tam aşırma, bilimsel korsanlık ve kendisinden aşırma biçimlerinde gerçekleşebilmektedir.

a. Tam aşırma : Bir başkasına ait çalışmayı, kendi adını koyarak aynen sunmaya ya da yayımlamaya, tam aşırma adı verilmektedir [12].

b. İnce aşırma: Yazılı eserin tümünü veya bölümlerini değiştirerek aşırmak ya da başkasının fikrini kendi fikri gibi sunmak biçimlerinde karşımıza çıkmaktadır [14].

c. Bilimsel korsanlık: Başka araştırmacıların verilerini, kaynak göstermeksizin ya da, izin gerektiren durumlarda, izin almaksızın kendi çalışmasında kullanmak biçimindeki aşırma ise bilimsel korsanlık olarak adlandırılmaktadır [9].

d. Kendisinden aşırma: Söz konusu kasıtlı etik hatalar kişinin kendi eserlerinden aşırma şeklinde de gerçekleşebilir. Bu durum, kendisinden aşırma olarak adlandırılmaktadır. Kendisinden aşırma da, yineleme, dilimleme ve kardeş yayın olarak üçe ayrılmaktadır. Yineleme, yayımlanmamış lisansüstü tezler hariç, yayımlanmış bir çalışmanın başka bir yerde de aynen yayımlanması; dilimleme ise yayımlanmış bir çalışmanın parçalara bölünerek her parçanın ayrı olarak tekrar yayımlanması; kardeş yayın daha önce yapılan yayının küçük değişiklikler ile yeniden yayımlanması anlamına gelmektedir. Bu tür sorunlara yol açan ve sık rastlanan girişimlerden biri olan, bir çalışmayı aynı anda birden fazla dergiye değerlendirilmek üzere göndermekten de kaçınılması gerekmektedir. Her türlü bilimsel aşırmadan kaçınmak için yapılması gerekenler, aşağıda açıklanmaktadır:

• Başkalarının görüş ve önerilerinden yararlanma; istatistikler, grafikler ya da resimler gibi sözel olmayan bilgilerden yararlanma; başkalarının sözlü/yazılı söylemlerinden ve uygulamalarından (sanat ve tasarım) yararlanma biçimlerinin her birinde, bilginin kaynağını açık olarak göstermek gerekmektedir. o Bu tür yararlanmalarda yazar, yararlandığı kaynakta yer alan bilgileri, kendi sözcükleri ve anlatım biçimi ile dile getirmelidir. Bu işlemde, yalnızca birkaç sözcüğün yerini değiştirmek ya da aynı anlama gelen başka sözcükler kullanmak yeterli değildir. o Başkalarının sözlü/yazılı söylemlerinin aynen kullanıldığı durumlarda ise alıntı yapıldığını belirtip bilginin kaynağını ve alıntı yapılan sayfanın numarasını açık olarak göstermek gerekmektedir. Alıntı yapıldığını göstermek için, birkaç satırı geçmeyen (örneğin 40 sözcüğü geçmeyen) kısa alıntılar, cümle ve/veya paragraf içinde ve tırnak içine alınarak verilmelidir. Uzun alıntılar ise ayrı bir paragraf halinde ve farklı bir yazım şekliyle (örneğin,tireli, tablı ya da sık arayla) verilmelidir.
• Başka bir kaynaktaki tabloyu ya da şekli bir çalışmada aynen kullanmak için, kullanılan tablonun ya da şeklin hemen altına, kaynağı ve alıntı yapılan sayfanın numarası açık olarak yazılmalıdır (İzinsiz kullanılamaz ibaresi olanlar hariç).
• Kaynak göstermenin yanısıra, telif hakkı vb. yasal zorunlulukların gerekli kıldığı durumlarda, telif haklarını elinde tutan kişi ya da kuruluştan izin alınması gerekmektedir.
• Yaygın olarak bilinen genel bilgileri sözlü ya da yazılı olarak kullanırken kaynak göstermek gerekmemektedir [10, 11]. “Eğitim, en önemli toplumsal kurumlardan biridir” tümcesinde olduğu gibi.
• Araştırmacı yayınında kaynak göstereceği yayınları iyi okumak ve iyi anlamak zorundadır. “Yanlış kaynak göstermek” de etik bir sorundur. Sadece özeti okumak, tablolarına bakmak ya da bir başka makalenin kaynaklar listesine bakarak hiç okumadığı ve üzerinde hiç fikir sahibi olmadığı bir makaleyi veya kitabı kaynak olarak göstermek etik dışı bir davranıştır.

 

4. YAZAR ADLARIYLA İLGİLİ ETİK KURALLAR

Yazar adları ve sırası çalışmaya yapılan katkıya göre belirlenmelidir. Yayımlanan eser üzerindeki sıralama bu katkıyı ifade eder. Ortak yazarlı çalışmalarda, yazar adlarının sıralanmasında, her bir yazarın araştırmaya ne derece katkıda bulunduğu dikkate alınmalıdır. Eğer her yazarın katkısı aşağı yukarı eşitse, yazar adları alfabetik sıraya göre dizilmeli ve bu durum dipnotta belirtilmelidir. Eğer yazarların katkıları eşit değilse, yazar adları, en çok katkıda bulunandan en az katkıda bulunana doğru sıralanmalıdır. Ortak yazarlı çalışmalarda, tüm yazarlar çalışmanın tümünden sorumludur. Lisansüstü tezlerden üretilecek her türlü çalışmada öğrenci ve danışmanın ismi yazar olarak belirtilmelidir. Proje çalışmalarından üretilecek her türlü yayında kullanılacak yazar adları ve sıralaması proje yürütücüsü tarafından belirlenir. Projelerde ortak yazarlık gereklerini yerine getirmemesine karşın bir kişinin adının çeşitli nedenlerden dolayı (örneğin, baskı uygulanması, çıkar beklentisi, hatır ilişkisi vb.) ortak yazarlı olarak yazılması, etik açıdan kabul edilemez bir durumdur. Dekanlık, Müdürlük, Bölüm, Anabilim, Anasanat Dalı Başkanlığı, vb. idari görevleri olan kişilerin isimleri sadece ortak yazarlık gereklerini yerine getirdiklerinde çıkan yayınlarda yer alabilir [13].

 

5. MALİ DESTEĞİN KAYNAĞININ GÖSTERİLMESİ İLE İLGİLİ ETİK KURALLAR

Eğer bir araştırma belli bir veya birkaç kurumdan veya kişiden mali destek alınarak yürütülmüşse, bu araştırmanın sonuçlarıyla ilgili tüm yayınlarda mali destek vermiş olan tüm kurum ve kişiler eksiksiz olarak mutlaka belirtilmelidir. Mali destek veren kurumların veya kişilerin adlarının belirtilmesini istememeleri etik açıdan kabul edilebilir bir durum değildir. Çünkü araştırma sonuçlarının değerlendirilmesinde araştırmanın kimin tarafından desteklenmiş olduğunun bilinmesi önem taşıyabilir.

6. TELİF HAKLARI VE FİKRİ MÜLKİYET İLE İLGİLİ ETİK KURALLAR

Araştırmacı, gerek araştırma sürecinde gerekse araştırma sonuçlarının yayımlanması aşamasında, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ve ilgili diğer yasal düzenlemelere uymakla yükümlüdür.

7. AKADEMİK VE/VEYA POPÜLER BİLİM-SANAT DERGİLERİNDE EDİTÖRLÜK VE HAKEMLİKLE İLGİLİ ETİK KURALLAR

Basılı ya da elektronik ortamlarda belirli aralıklarla yayımlanan akademik ve/veya popüler dergilerin editör ve hakemleri için uyulması gereken bir dizi etik kural söz konusudur. Bu kuralların başlıcaları editör ve hakemler için ayrı ayrı aşağıda sıralanmıştır:

7.1. Editörlerle İlgili Etik Kurallar

Editör; yayımlanmak üzere gönderilen bir çalışmanın değerlendirme sürecinde, aşağıda özetlenen bilimsel etik ölçütlere uymalıdır:

• Çalışmayı önyargılardan (yazar/yazarların ırk, din, milliyet, cinsiyet, düşünce ve eğilimleri, kurumsal/kişisel yakınlığı vb.) bağımsız olarak değerlendirmelidir.
• Değerlendirme sürecini kasıtlı olarak ya da ilgisizlik nedeniyle geciktirmemelidir. Bu durum yazının güncelliğini yitirmemesi ve yazarın/yazarların zarar görmemesi için çok önemlidir.
• Çalışmanın bu kılavuzda belirtilen etik kurallara uygun olarak yapılmış ve yazılmış olmasını dikkate almalıdır.
• Çalışma hakkında, yayın kurulu üyeleri, hakemler ve yazar/yazarlar dışında hiç kimse ile bilgi alışverişinde bulunmamalıdır.
• Değerlendirme sürecinin hiçbir aşamasında yazarlara yanlış bilgi vermemelidir.
• Hakem raporları üzerinde herhangi bir değişiklik yapmamalı; düzmece rapor düzenlememelidir.
• Çalışmayı, yazarın/yazarların izni olmaksızın, kendi araştırmalarında kullanmamalı, başkalarının kullanmasına fırsat vermemelidir.

7.2. Hakemlerle İlgili Etik Kurallar

Hakem; yayımlanmak üzere kendi görüşünün alınması için gönderilen bir çalışmayı değerlendirirken, aşağıda özetlenen bilimsel etik ölçütlere uymalıdır:

• Çalışmayı bilimsel ve etik ilkelere ve derginin yayın ölçütlerine göre önyargılardan bağımsız olarak değerlendirmelidir.
• Çeşitli nedenlerden dolayı (örneğin, ilgi alanı uyuşmazlığı, kişisel ya da mesleki yakınlık, çıkar örtüşmesi, zaman sınırlılığı vb.) çalışmayı değerlendiremeyeceği ya da değerlendirmek istemediği durumlarda, çalışmayı en kısa sürede editöre iade etmelidir.
• Çalışmanın gizliliğini korumalıdır.
• Çalışmanın, bu kılavuzda belirtilen etik kurallara uygunluğunu dikkate almalıdır.
• Görüş ve önerilerini açık ve anlaşılır şekilde ifade etmeli ve alanyazın verileri ile desteklemelidir.
• Çalışmayı, yazarın/yazarların izni olmaksızın, kendi araştırmalarında kullanmamalı, başkalarının kullanmasına fırsat vermemelidir.

7.3. Proje Hakemliği/Proje Değerlendirme Komisyon Üyeliği

Herhangi bir resmi veya özel kurum tarafından desteklenen projeleri değerlendirmek üzere görüşü istenen hakem, birim yöneticisi (alt birim yöneticisi) veya komisyon üyesi, gönderilen bir projeyi değerlendirirken, aşağıda özetlenen bilimsel etik ölçütlere uymalıdır:

• Genel olarak hakemlik ve jüri üyeliğiyle ilgili etik kurallara uymalıdır.
• Proje ile ilgili değerlendirmeleri öngörülen süreler içinde tamamlamalı ve değerlendirme sonuçlarının zamanında proje yürütücüsüne ulaşmasını sağlamalıdır.
• Sonuç raporunu, gelişme raporları (ara raporlar) ile uyumlu bir biçimde değerlendirmeli ve ara rapor dönemlerinde öngörülmeyen köklü değişiklik önerileri sonuç raporu döneminde proje yürütücüsünden istememelidir.
• Projenin yapılabilirliğini ve projenin yürütüleceği birimin alt yapısının projede istenen malzeme ile uyumluluğunu nesnel biçimde değerlendirmelidir.
• Çalışmanın gizliliğini titizlikle korumalı ve hiçbir şekilde proje çalışmalarından kendi araştırmalarında yararlanmamalı, başkalarının kullanmasına izin vermemelidir.
• Birim yöneticileri ve alt birim yöneticileri, projenin yürütüleceği birimin alt yapısının proje ile istenen malzeme ile uyumluluğunu nesnel biçimde değerlendirmeli, ancak projenin bilimsel içeriği ile ilgili görüş bildirmemeli, diğer bir deyişle hakemlik rolünü üstlenmemelidir.

7.4. Jüri Üyeleriyle İlgili Etik Kurallar

Jüri üyeleri, bir adayı ve/veya çalışmayı değerlendirirken aşağıda özetlenen bilimsel etik ölçütlere uymalıdır:

• Değerlendirmeyi yansız bir bakış açısı ile yaparak önyargısız olarak kararını vermelidir.
• Adayı ve/veya diğer jüri üyelerini baskı altına alıcı, olumlu veya olumsuz olarak yönlendirici iletişim ve tutum içerisine girmemelidir.
• Adayı ve çalışmalarını, bilimsel etik ölçütlere uygunluğu açısından incelemeli ve değerlendirmelidir.
• Değerlendirdiği yayınlanmamış çalışmayı adayın/adayların izni olmaksızın, kendi araştırmalarında kullanmamalı, başkalarının kullanmasına fırsat vermemelidir.
• Değerlendirme sonucuna ilişkin olarak hazırlanan rapor ve tutanaklarda açık ve anlaşılır ifadeler kullanmalıdır. Karara katılıp katılmadığını belirterek raporu imzalamalıdır. Karara katılmayan jüri üyeleri gerekçeli bir ek rapor sunmalıdır.
• Hakkında soruşturma bulunan bir adayın değerlendirmesini, soruşturma bitinceye kadar yapmamalıdır.

7.5. Akademik Tez Danışmanlarıyla İlgili Etik Kurallar:

Akademik tez danışmanı; danışmanlığını üstlendiği tez çalışmasının tüm evrelerinde, aday ile ilişkilerinde aşağıda özetlenen bilimsel etik ölçütlere uymalıdır:

• Aday ile ilişkilerinde dürüstlüğü, yansızlığı, sorumluluğu, ilkeli akademik davranışları temel almalı ve bu davranışlarını adaya yansıtarak ona rehberlik etmelidir.
• Adayın çalışmalarının yürütülmesinde, tamamlanmasında ve içeriğinde kendi sorumluluğunun en az aday kadar olduğunu bilmeli ve buna uygun olarak adayın çalışmasının her evresinde bu sorumluluğu paylaşmalıdır.
• Adayın bilimin evrensel ilke ve dürüstlük anlayışına uygun olarak çalışmasını sağlamalı, bilimsel çalışma etiği açısından denetlemeli, bilim etiğine uymayan davranışlara karşı kesin tavır almalıdır.
• Danışmanlığını üslendiği tez çalışmasını ya da çalışmaya ilişkin verileri öğrencisinin haberi ve izni olmaksızın kendi araştırmalarında kullanmamalı, başkalarının kullanmasına fırsat vermemelidir.
• Değerlendirme, yönetme, yönlendirme vb. süreçlerinin hiçbir aşamasını kasıtlı olarak ya da ilgisizlik nedeni ile geciktirmemelidir.
• Çalışmada kullanılacak ölçme araçlarının önyargılardan (ırk, din, milliyet, cinsiyet, düşünce ve eğilimleri, kurumsal/kişisel yakınlığı vb.) bağımsız olarak hazırlanmış olmasına dikkat etmelidir.

7.6. Öğrenciyle İlgili Bilimsel Etik Kurallar:

Öğrenci; üstlendiği tez ve proje çalışmalarının tüm evrelerinde, akademik danışmanı ile ilişkilerinde aşağıda özetlenen bilimsel etik ölçütlere uymalıdır:

• Tez/proje çalışmalarının bu kılavuzda belirtilen etik kurallara uygun olarak yapılmasından ve yazılmasından sorumludur.
• Danışmanı ile ilişkilerinde dürüstlüğü, sorumluluğu, ilkeli akademik davranışları temel almalıdır.
• Kendi sorumluluğunu bilmeli ve buna uygun olarak çalışmanın her evresini danışmanıyla paylaşmalıdır.
• Çalışmaları süresince danışmanı ile düzenli olarak görüşmeli ve danışmanın önerilerini dikkate almalıdır.
• Tez/proje çalışmaları ile ilgili bilgileri danışmanın izni olmaksızın başka araştırmalarda kullanmamalı ve yayınlamamalıdır.
• Çalışmada kullanacağı ölçme araçlarının önyargılardan (ırk, din, milliyet, cinsiyet, düşünce ve eğilimleri, kurumsal/kişisel yakınlığı vb.) bağımsız olarak hazırlanmış olmasına dikkat etmelidir.

 

8. BAŞVURU ŞEKLİ

Üniversitemiz mensuplarının yapacağı ya da üçüncü şahıslarca yapılması planlanan, “İnsan ve hayvan üzerinde deney niteliğini taşımayan”, biyolojik materyal (kan, idrar gibi biyolojik sıvılar, doku numuneleri vb.) kullanılmayan ve fiziksel müdahale içermeyen gözlemsel ve betimsel nitelikte araştırmalarda (anket, ölçek/skala çalışmaları, dosya taramaları, veri kaynakları taraması- model geliştirme çalışmaları, ses ve görüntü kayıtları, vb.) başvuru süreci aşağıdaki gibidir:

1. Araştırmacı, araştırma konusunu planlandıktan sonra, Anadolu Üniversitesi web sayfasında yayınlanan Ek-1’deki başvuru formunu ve Ek-2’deki Taahhütnameyi doldurup ilgili birim aracılığıyla Rektörlüğe başvurur.
2. Başvurular daha sonra Etik Kurul Sekreteryasına gönderilir.
3. Etik Kurul, araştırmanın konusuna göre çalışmayı alt komisyonlara sunar.
4. Alt komisyondan gelen görüşler Etik Kurulca belirlenen raportör tarafından Etik Kurul Başvuru Değerlendirme Formu (Ek-3) üzerinde rapor edilir (Düzeltme olan başvurular en geç 6 ay içinde düzeltilerek tekrar Etik Kurula teslim edilmelidir).
5. Rapor ilgili rektör yardımcısına gönderilir.
6. Rektörlük, ilgili kişiye ve ilgili birime son durum hakkında bilgi verir.
7. Diğer üniversitelerden gelen başvurularda ait oldukları üniversitenin etik kurulu raporu varsa, ayrıca etik kurul raporu istenmez.

 

YARARLANILAN KAYNAKLAR

1. http://www.iep.utm.edu/ethics/ Erişim tarihi: Mayıs 2011
2. Wiersma, W. (1995). Research Methods in Education: An Introduction (6. baskı). Boston, Massachusetts: Allyn and Bacon.
3. Best, J. W., ve Kahn, J. V. (1998). Research in Education (5. baskı). Boston, Massachusetts: Allyn and Bacon.
4. Wiseman, D. C. (1999). Research Strategies for Education. Belmont, California: Wadsworth Publishing Company.
5. Türkiye Bilimler Akademisi Bilim Etiği Komitesi (2002). Bilimsel Araştırmada Etik ve Sorunları. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
6.
http://www.files.chem.vt.edu/chem-ed/ethics/index.html Erişim tarihi: Mayıs 2011
7.
http://www.publicationethics.org/annualreport/2005/7
8. http://www.aek.yildiz.edu.tr/ Erişim tarihi: Mayıs 2011
9. Kansu, E., ve Ruacan, Ş. (2000). Bilimsel Yanıltmanın: Türleri, Nedenleri, Önlenmesi, Cezalandırılması. Cumhuriyet Bilim-Teknik, 712, 4-5.
10.
www.indiana.edu/~wts/wts/plagiarism.html Erişim tarihi: Mayıs 2011
11.
http://sja.ucdavis.edu/academic-integrity.html Erişim tarihi: Mayıs 2011
12.
http://www.ubc.ca/search/?q=plagiarism Erişim tarihi: Mayıs 2011
13.
http://pubs.acs.org/userimages/ContentEditor/1218054468605/ethics.pdf Erişim tarihi: Haziran 2011
14. Töreci, K. (2010). Tıpta Yayın Etiği (Bizden de Örneklerle). ANKEM Dergisi 24, 1 (Özel ek), 1-41.

 Bilim Etiği Kılavuzu ve Ekleri

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

BİLİM ETİĞİ KILAVUZU
ESKİŞEHİR, 2011

GİRİŞ

Etik kavramı, çeşitli tanımlarla açıklanabilir. Kısaca etik, doğru ve yanlış davranışlara ilişkin kavramlar geliştiren, bu kavramları savunan ve bunların kullanımını öneren felsefe dalı biçiminde tanımlanabilir [1]. Diğer bir deyişle etik, ahlak felsefesidir. Bilim etiği ise bilimsel etkinliklerin yürütülmesi sırasında ortaya çıkan değer sorunları ile bunlara getirilen çözüm önerilerinin tartışıldığı alan olarak ifade edilebilir. Bilim etiği, bilimsel çalışmalarda bulunanlara, bu çalışmalar sırasında uymaları gereken ilkeleri gösterir. Ancak bilimsel çalışmaların yürütülmesi, değerlendirilmesi ve yayımlanması aşamalarında, bilgi ve deneyim eksikliği, özensizlik ve ihmal gibi nedenlerle ya da kasıtlı olarak bu ilkelere uyulmaması sorunu ile karşılaşılabilmektedir. Bilim etiğine ilişkin olarak, evrensel düzeyde kabul gören, ancak çeşitli bilimsel kuruluşlar tarafından özgün yorumlar katılarak ifade edilen bir dizi kural bulunmaktadır. Bu kılavuz, Anadolu Üniversitesinin öğretim elemanlarına ve öğrencilerine bilim etiği kurallarını anımsatmak amacıyla hazırlanmıştır. Ayrıca, yapılacak araştırmalarda gerekli etik kurul onayları için nasıl bir yol izleneceği hakkında da yol gösterici niteliktedir.

 

1. BİLİMSEL ARAŞTIRMA VE YAYINLARLA İLGİLİ ETİK KURALLAR

Bu bölümde, sırasıyla, katılımcılarla/deneklerle ilgili etik kurallar, araştırma süreciyle ve sonuçlarıyla ilgili etik kurallar, yayın ve sunum süreciyle ilgili etik kurallar, yazar adlarıyla ilgili etik kurallar, editörlük, hakemlik, jüri üyeliği, tez danışmanlığı ve tez öğrenciliği ile ilgili etik kurallar ve mali desteğin kaynağının gösterilmesiyle ilgili etik kurallar yer almaktadır.

1.1. KATILIMCILARLA/DENEKLERLE İLGİLİ ETİK KURALLAR

Katılımcıların ve/veya deneklerin kullanıldığı araştırmalarda, etik olarak kabul edilebilir amaçların ve bu amaçlara ulaşmak için uygun araçların seçilmesi gerekmektedir. Bununla birlikte, söz konusu katılımcılarla ve deneklerle ilgili araştırmaların yürütüldüğü tüm kurum yöneticilerinin, araştırmaların etik kurallara uygun olarak yürütülmesini kolaylaştırma, izleme ve denetleme yükümlülükleri vardır. Aşağıda, insanlarla ve hayvanlarla yürütülen araştırmalarda uyulması gereken etik kurallar yer almaktadır.

1.1.1. İnsan Katılımcılarla/Deneklerle İlgili Etik Kurallar

İnsan katılımcılarla/deneklerle yürütülen araştırmalar:

• Katılımcıların kendilerinden bilgi sağlayarak (anket, görüşme, gözlem vb.),
• Katılımcılar hakkında başka kaynaklardan bilgi sağlayarak (resmi ve özel her türlü kayıtların incelenmesi),
• Katılımcıları belli uygulamalara maruz bırakarak (çeşitli deneysel uygulamalar) gerçekleştirilebilir [2].

Bu tür araştırmalarda dikkat edilmesi gereken etik kuralların belli başlıları alanyazında şu şekilde belirtilmektedir [2-5]:

a. Araştırmalar, katılımcıları olabildiğince riske sokmayacak şekilde planlanmalı ve yürütülmelidir. Veri toplama araçlarının (örneğin, anket, görüşme ve ölçme araçları) içeriği ve uygulanış biçimi; katılımcıları küçük düşürücü, rahatsız edici, huzursuz edici, yorucu, işleri aksatıcı vb. olumsuz özellikler taşımamalıdır. Deneysel araştırmalar söz konusu olduğunda ise deneysel süreçte yer alan uygulamaların (örneğin, tedavi, öğretim vb.), denekleri olumsuz etkileme olasılığı en aza indirilmelidir.

b. Katılımcılara; araştırmanın amacı, umulan yararları, nasıl yürütüleceği, olası riskleri, gizlilik ilkesi ve kendilerinden neler bekleneceği ile ilgili bilgi verilmelidir. Ancak bu açıklamalar, katılımcıların araştırma ile ilgili davranışlarını ve veri toplama araçlarına verecekleri yanıtları yönlendirmeyecek özellikte olmalıdır. Katılımcıların 18 yaşından küçük olmaları durumunda, araştırmayla ilgili bilgiler katılımcıların kendilerine ve anne-babalarına (velilerine), katılımcıların herhangi bir nedenle (zihinsel özür, hastalık, bunama, vb.) ayırt etme gücüne sahip olmamaları durumunda katılımcının yasal sorumlusuna (vasisine) verilmelidir.

c. Araştırmada yer alacak katılımcıların her birinin, 18 yaşından küçük katılımcıların velilerinin, ayırt etme gücüne sahip olmayan katılımcıların vasilerinin, araştırmada yer almayı kabul ya da reddetme hakkı bulunmaktadır.

d. Deneysel araştırmalarda, araştırmaya katılmaya karar veren yetişkin deneklerin kendilerinin, 18 yaşından küçük deneklerin velilerinin, yetişkin olup ayırt etme gücüne sahip olmayan deneklerin de vasilerinin yazılı onayı alınmalıdır. Tüm katılımcıların (ya da velilerin/vasilerin), araştırmacının ya da araştırma ekibinin sorumlusunun adı, adresi ve telefon numaraları bu yazıda belirtilmelidir. Aynı yazıda, deneklerin neleri kabul ettikleri (örneğin, videoya çekilmeyi, üç ay süreyle araştırmaya katılmayı vb.) ayrıntılı olarak açıklanmalıdır. Ayrıca, araştırma okul, işyeri, bakımevi, cezaevi, kışla, veya benzeri bir kurumda gerçekleştirilecekse, hem deneklerin (ya da velilerinin/vasilerinin) hem de ilgili kurum yöneticilerinin yazılı onayı alınmalıdır.

e. İzin dilekçesi imzalanmış olsa bile, katılımcılara (ya da velilerine/vasilerine), dilediklerinde araştırmanın herhangi bir aşamasında çekilme hakkı tanınmalıdır. Araştırmacılar, katılımcıları araştırmaya devam etmek için zorlamaktan kaçınmalıdırlar.

f. Katılımcıların adları ve kimliklerinin ortaya çıkmasına yol açabilecek belirleyici özellikleri (örneğin, işyeri, cinsiyet vb.) gizli tutulmalıdır. Ancak katılımcıların söz konusu özelliklerinin açıklanmasının gerekli olduğu durumlarda, araştırma başlamadan önce katılımcıların (ya da velilerinin/vasilerinin) yazılı onayı alınmalıdır. Kuruluş yöneticileri ya da çalışanlarından bilgi alınıyorsa, araştırma raporunda ilgili kuruluşun adının yazılması (kuruluşun onaylaması koşuluyla), arzu edilen bir durumdur.

g. Araştırmada değişiklikler olması durumunda, katılımcılar (ya da velileri/vasileri) bu değişikliklerle ilgili olarak bilgilendirilmeli ve değişikliklerle ilgili onayları alınmalıdır. Örneğin, bir görüşme araştırmasında ses kaydı almaktan vazgeçilip, görüntü kaydı almaya karar verilmişse, bu karar katılımcılara önceden iletilmeli; ses yerine görüntü alınmasını kabul edip etmeyecekleri sorulmalıdır. Ayrıca, böyle bir değişikliğin nedenleri de açıklanmalıdır.

h. Bir deney grubuna yapılan uygulama diğer gruplara yapılan uygulamalardan daha etkili çıkarsa, araştırma sona erdikten sonra tüm gruplara bu uygulamadan yararlanma şansı tanınmalıdır.

i. İlgili gruba yönelik bir araştırma söz konusu olmadıkça, 18 yaşından küçükler ve ayırt etme gücü olmayan kişiler denek olarak kullanılmamalıdırlar.

1.1.2. Hayvan Deneklerle İlgili Etik Kurallar

Bu başlık altında, çiftlik ve kümes hayvanları, doğal (vahşi) ortam hayvanları ile laboratuvar hayvanlarının bakımı, üretimi, kullanımı ve söz konusu hayvanlar üzerinde yapılan uygulamalar ele alınmaktadır. Tüm hayvan deneyleri ile ilgili çalışmalarda Anadolu Üniversitesi Hayvan Deneyleri Yerel Etik Kurulu (AHADYEK) Yönergesi’nde belirtilen ilkeler uygulanır.

 

2. ARAŞTIRMA SÜRECİ VE SONUÇLARIYLA İLGİLİ ETİK KURALLAR

Bir bilimsel araştırmanın değerini, daha açık bir ifadeyle, yinelenebilirliğini ve güvenirliğini zedeleyen tüm girişimler, bilimsel yanıltma adıyla anılmaktadır. Bilimsel yanıltma, iki biçimde ortaya çıkmaktadır ve bunların her ikisi de eşit derecede tehlikeli ve etik açıdan kabul edilemez durumlardır [6-9]:

• Bilimsel ihmal/disiplinsiz araştırma
• Bilimsel saptırma/kasıtlı sahtekarlık

2.1. Bilimsel İhmal

Bilimsel ihmal (disiplinsiz araştırma), bilimsel araştırmaların gereklerini tam olarak yerine getirmeden yapılan araştırmalar sonucunda ortaya çıkan bilimsel yanıltmadır. Bilimsel ihmalde, araştırmacı kasıtlı olarak değil, bilgi, beceri ya da deneyim yetersizliğinden dolayı yanlış bilgi sunmakta; dolayısıyla, yalnızca başkalarını bilimsel olarak yanıltmakla kalmamakta, kendi kendini de yanıltmış olmaktadır [6]. Sanat ve tasarım alanındaki ihmaller de disiplinsiz çalışma olarak kabul edilir. Ayrıca, “klinik etik kuruldan” veya “hayvan deneyleri etik kurulundan” onay alınması gereken araştırmalarda etik kurul onayı alınmaması da “disiplinsiz araştırma” tanımına uymaktadır [7].

2.2. Bilimsel Saptırma

Bilimsel saptırma, yapılan bilimsel araştırmanın süreçlerini ya da sonuçlarını kasıtlı olarak saptırmak; dolayısıyla, araştırmanın yinelenebilirliğini ve araştırma bulgularının güvenirliğini bozmaktır [8]. Araştırma sonuçlarıyla ilgili yapılabilecek saptırmalar üç grupta toplanmaktadır [6]:

a. Çarpıtma: Araştırmada belli veri noktalarının, örneğin istatistiksel verilerin doğru sonuç almayı engelleyebilecek biçimde değiştirilmesidir.

b. Gizleme: Yapılan araştırma sonucunda elde edilen bulguların bazılarının, özellikle de araştırmacının beklentileri doğrultusunda çıkmayan bulguların, rapor edilmemesidir.

c. Uydurma: Araştırmada toplanmayan verilerin toplanılmış gibi gösterilmesidir. Bulgularla ilgili yukarıda sıralanan saptırmaların hiçbiri, ne derece önemsiz görünürse görünsün, kabul edilemez. Diğer bir deyişle, bilimsel saptırma, önemli bir sahtekarlıktır.

 

3. YAYIN VE SUNUM SÜRECİYLE İLGİLİ ETİK KURALLAR

Başkalarının çalışmalarını (sözlü olarak, yazılı olarak ya da resim, müzik gibi diğer araçlarla ortaya konan görüş, öneri, bilgi, grafik, bilgisayar programı, sanat eseri vb. ürünlerini), kaynaklarını açık olarak belirtmeksizin ya da kasıtlı olarak değiştirerek kullanmaya, bilimsel aşırma denmektedir [11-14]. Bilimsel aşırma; tam aşırma, bilimsel korsanlık ve kendisinden aşırma biçimlerinde gerçekleşebilmektedir.

a. Tam aşırma : Bir başkasına ait çalışmayı, kendi adını koyarak aynen sunmaya ya da yayımlamaya, tam aşırma adı verilmektedir [12].

b. İnce aşırma: Yazılı eserin tümünü veya bölümlerini değiştirerek aşırmak ya da başkasının fikrini kendi fikri gibi sunmak biçimlerinde karşımıza çıkmaktadır [14].

c. Bilimsel korsanlık: Başka araştırmacıların verilerini, kaynak göstermeksizin ya da, izin gerektiren durumlarda, izin almaksızın kendi çalışmasında kullanmak biçimindeki aşırma ise bilimsel korsanlık olarak adlandırılmaktadır [9].

d. Kendisinden aşırma: Söz konusu kasıtlı etik hatalar kişinin kendi eserlerinden aşırma şeklinde de gerçekleşebilir. Bu durum, kendisinden aşırma olarak adlandırılmaktadır. Kendisinden aşırma da, yineleme, dilimleme ve kardeş yayın olarak üçe ayrılmaktadır. Yineleme, yayımlanmamış lisansüstü tezler hariç, yayımlanmış bir çalışmanın başka bir yerde de aynen yayımlanması; dilimleme ise yayımlanmış bir çalışmanın parçalara bölünerek her parçanın ayrı olarak tekrar yayımlanması; kardeş yayın daha önce yapılan yayının küçük değişiklikler ile yeniden yayımlanması anlamına gelmektedir. Bu tür sorunlara yol açan ve sık rastlanan girişimlerden biri olan, bir çalışmayı aynı anda birden fazla dergiye değerlendirilmek üzere göndermekten de kaçınılması gerekmektedir. Her türlü bilimsel aşırmadan kaçınmak için yapılması gerekenler, aşağıda açıklanmaktadır:

• Başkalarının görüş ve önerilerinden yararlanma; istatistikler, grafikler ya da resimler gibi sözel olmayan bilgilerden yararlanma; başkalarının sözlü/yazılı söylemlerinden ve uygulamalarından (sanat ve tasarım) yararlanma biçimlerinin her birinde, bilginin kaynağını açık olarak göstermek gerekmektedir. o Bu tür yararlanmalarda yazar, yararlandığı kaynakta yer alan bilgileri, kendi sözcükleri ve anlatım biçimi ile dile getirmelidir. Bu işlemde, yalnızca birkaç sözcüğün yerini değiştirmek ya da aynı anlama gelen başka sözcükler kullanmak yeterli değildir. o Başkalarının sözlü/yazılı söylemlerinin aynen kullanıldığı durumlarda ise alıntı yapıldığını belirtip bilginin kaynağını ve alıntı yapılan sayfanın numarasını açık olarak göstermek gerekmektedir. Alıntı yapıldığını göstermek için, birkaç satırı geçmeyen (örneğin 40 sözcüğü geçmeyen) kısa alıntılar, cümle ve/veya paragraf içinde ve tırnak içine alınarak verilmelidir. Uzun alıntılar ise ayrı bir paragraf halinde ve farklı bir yazım şekliyle (örneğin,tireli, tablı ya da sık arayla) verilmelidir.
• Başka bir kaynaktaki tabloyu ya da şekli bir çalışmada aynen kullanmak için, kullanılan tablonun ya da şeklin hemen altına, kaynağı ve alıntı yapılan sayfanın numarası açık olarak yazılmalıdır (İzinsiz kullanılamaz ibaresi olanlar hariç).
• Kaynak göstermenin yanısıra, telif hakkı vb. yasal zorunlulukların gerekli kıldığı durumlarda, telif haklarını elinde tutan kişi ya da kuruluştan izin alınması gerekmektedir.
• Yaygın olarak bilinen genel bilgileri sözlü ya da yazılı olarak kullanırken kaynak göstermek gerekmemektedir [10, 11]. “Eğitim, en önemli toplumsal kurumlardan biridir” tümcesinde olduğu gibi.
• Araştırmacı yayınında kaynak göstereceği yayınları iyi okumak ve iyi anlamak zorundadır. “Yanlış kaynak göstermek” de etik bir sorundur. Sadece özeti okumak, tablolarına bakmak ya da bir başka makalenin kaynaklar listesine bakarak hiç okumadığı ve üzerinde hiç fikir sahibi olmadığı bir makaleyi veya kitabı kaynak olarak göstermek etik dışı bir davranıştır.

 

4. YAZAR ADLARIYLA İLGİLİ ETİK KURALLAR

Yazar adları ve sırası çalışmaya yapılan katkıya göre belirlenmelidir. Yayımlanan eser üzerindeki sıralama bu katkıyı ifade eder. Ortak yazarlı çalışmalarda, yazar adlarının sıralanmasında, her bir yazarın araştırmaya ne derece katkıda bulunduğu dikkate alınmalıdır. Eğer her yazarın katkısı aşağı yukarı eşitse, yazar adları alfabetik sıraya göre dizilmeli ve bu durum dipnotta belirtilmelidir. Eğer yazarların katkıları eşit değilse, yazar adları, en çok katkıda bulunandan en az katkıda bulunana doğru sıralanmalıdır. Ortak yazarlı çalışmalarda, tüm yazarlar çalışmanın tümünden sorumludur. Lisansüstü tezlerden üretilecek her türlü çalışmada öğrenci ve danışmanın ismi yazar olarak belirtilmelidir. Proje çalışmalarından üretilecek her türlü yayında kullanılacak yazar adları ve sıralaması proje yürütücüsü tarafından belirlenir. Projelerde ortak yazarlık gereklerini yerine getirmemesine karşın bir kişinin adının çeşitli nedenlerden dolayı (örneğin, baskı uygulanması, çıkar beklentisi, hatır ilişkisi vb.) ortak yazarlı olarak yazılması, etik açıdan kabul edilemez bir durumdur. Dekanlık, Müdürlük, Bölüm, Anabilim, Anasanat Dalı Başkanlığı, vb. idari görevleri olan kişilerin isimleri sadece ortak yazarlık gereklerini yerine getirdiklerinde çıkan yayınlarda yer alabilir [13].

 

5. MALİ DESTEĞİN KAYNAĞININ GÖSTERİLMESİ İLE İLGİLİ ETİK KURALLAR

Eğer bir araştırma belli bir veya birkaç kurumdan veya kişiden mali destek alınarak yürütülmüşse, bu araştırmanın sonuçlarıyla ilgili tüm yayınlarda mali destek vermiş olan tüm kurum ve kişiler eksiksiz olarak mutlaka belirtilmelidir. Mali destek veren kurumların veya kişilerin adlarının belirtilmesini istememeleri etik açıdan kabul edilebilir bir durum değildir. Çünkü araştırma sonuçlarının değerlendirilmesinde araştırmanın kimin tarafından desteklenmiş olduğunun bilinmesi önem taşıyabilir.

6. TELİF HAKLARI VE FİKRİ MÜLKİYET İLE İLGİLİ ETİK KURALLAR

Araştırmacı, gerek araştırma sürecinde gerekse araştırma sonuçlarının yayımlanması aşamasında, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu, 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ve ilgili diğer yasal düzenlemelere uymakla yükümlüdür.

7. AKADEMİK VE/VEYA POPÜLER BİLİM-SANAT DERGİLERİNDE EDİTÖRLÜK VE HAKEMLİKLE İLGİLİ ETİK KURALLAR

Basılı ya da elektronik ortamlarda belirli aralıklarla yayımlanan akademik ve/veya popüler dergilerin editör ve hakemleri için uyulması gereken bir dizi etik kural söz konusudur. Bu kuralların başlıcaları editör ve hakemler için ayrı ayrı aşağıda sıralanmıştır:

7.1. Editörlerle İlgili Etik Kurallar

Editör; yayımlanmak üzere gönderilen bir çalışmanın değerlendirme sürecinde, aşağıda özetlenen bilimsel etik ölçütlere uymalıdır:

• Çalışmayı önyargılardan (yazar/yazarların ırk, din, milliyet, cinsiyet, düşünce ve eğilimleri, kurumsal/kişisel yakınlığı vb.) bağımsız olarak değerlendirmelidir.
• Değerlendirme sürecini kasıtlı olarak ya da ilgisizlik nedeniyle geciktirmemelidir. Bu durum yazının güncelliğini yitirmemesi ve yazarın/yazarların zarar görmemesi için çok önemlidir.
• Çalışmanın bu kılavuzda belirtilen etik kurallara uygun olarak yapılmış ve yazılmış olmasını dikkate almalıdır.
• Çalışma hakkında, yayın kurulu üyeleri, hakemler ve yazar/yazarlar dışında hiç kimse ile bilgi alışverişinde bulunmamalıdır.
• Değerlendirme sürecinin hiçbir aşamasında yazarlara yanlış bilgi vermemelidir.
• Hakem raporları üzerinde herhangi bir değişiklik yapmamalı; düzmece rapor düzenlememelidir.
• Çalışmayı, yazarın/yazarların izni olmaksızın, kendi araştırmalarında kullanmamalı, başkalarının kullanmasına fırsat vermemelidir.

7.2. Hakemlerle İlgili Etik Kurallar

Hakem; yayımlanmak üzere kendi görüşünün alınması için gönderilen bir çalışmayı değerlendirirken, aşağıda özetlenen bilimsel etik ölçütlere uymalıdır:

• Çalışmayı bilimsel ve etik ilkelere ve derginin yayın ölçütlerine göre önyargılardan bağımsız olarak değerlendirmelidir.
• Çeşitli nedenlerden dolayı (örneğin, ilgi alanı uyuşmazlığı, kişisel ya da mesleki yakınlık, çıkar örtüşmesi, zaman sınırlılığı vb.) çalışmayı değerlendiremeyeceği ya da değerlendirmek istemediği durumlarda, çalışmayı en kısa sürede editöre iade etmelidir.
• Çalışmanın gizliliğini korumalıdır.
• Çalışmanın, bu kılavuzda belirtilen etik kurallara uygunluğunu dikkate almalıdır.
• Görüş ve önerilerini açık ve anlaşılır şekilde ifade etmeli ve alanyazın verileri ile desteklemelidir.
• Çalışmayı, yazarın/yazarların izni olmaksızın, kendi araştırmalarında kullanmamalı, başkalarının kullanmasına fırsat vermemelidir.

7.3. Proje Hakemliği/Proje Değerlendirme Komisyon Üyeliği

Herhangi bir resmi veya özel kurum tarafından desteklenen projeleri değerlendirmek üzere görüşü istenen hakem, birim yöneticisi (alt birim yöneticisi) veya komisyon üyesi, gönderilen bir projeyi değerlendirirken, aşağıda özetlenen bilimsel etik ölçütlere uymalıdır:

• Genel olarak hakemlik ve jüri üyeliğiyle ilgili etik kurallara uymalıdır.
• Proje ile ilgili değerlendirmeleri öngörülen süreler içinde tamamlamalı ve değerlendirme sonuçlarının zamanında proje yürütücüsüne ulaşmasını sağlamalıdır.
• Sonuç raporunu, gelişme raporları (ara raporlar) ile uyumlu bir biçimde değerlendirmeli ve ara rapor dönemlerinde öngörülmeyen köklü değişiklik önerileri sonuç raporu döneminde proje yürütücüsünden istememelidir.
• Projenin yapılabilirliğini ve projenin yürütüleceği birimin alt yapısının projede istenen malzeme ile uyumluluğunu nesnel biçimde değerlendirmelidir.
• Çalışmanın gizliliğini titizlikle korumalı ve hiçbir şekilde proje çalışmalarından kendi araştırmalarında yararlanmamalı, başkalarının kullanmasına izin vermemelidir.
• Birim yöneticileri ve alt birim yöneticileri, projenin yürütüleceği birimin alt yapısının proje ile istenen malzeme ile uyumluluğunu nesnel biçimde değerlendirmeli, ancak projenin bilimsel içeriği ile ilgili görüş bildirmemeli, diğer bir deyişle hakemlik rolünü üstlenmemelidir.

7.4. Jüri Üyeleriyle İlgili Etik Kurallar

Jüri üyeleri, bir adayı ve/veya çalışmayı değerlendirirken aşağıda özetlenen bilimsel etik ölçütlere uymalıdır:

• Değerlendirmeyi yansız bir bakış açısı ile yaparak önyargısız olarak kararını vermelidir.
• Adayı ve/veya diğer jüri üyelerini baskı altına alıcı, olumlu veya olumsuz olarak yönlendirici iletişim ve tutum içerisine girmemelidir.
• Adayı ve çalışmalarını, bilimsel etik ölçütlere uygunluğu açısından incelemeli ve değerlendirmelidir.
• Değerlendirdiği yayınlanmamış çalışmayı adayın/adayların izni olmaksızın, kendi araştırmalarında kullanmamalı, başkalarının kullanmasına fırsat vermemelidir.
• Değerlendirme sonucuna ilişkin olarak hazırlanan rapor ve tutanaklarda açık ve anlaşılır ifadeler kullanmalıdır. Karara katılıp katılmadığını belirterek raporu imzalamalıdır. Karara katılmayan jüri üyeleri gerekçeli bir ek rapor sunmalıdır.
• Hakkında soruşturma bulunan bir adayın değerlendirmesini, soruşturma bitinceye kadar yapmamalıdır.

7.5. Akademik Tez Danışmanlarıyla İlgili Etik Kurallar:

Akademik tez danışmanı; danışmanlığını üstlendiği tez çalışmasının tüm evrelerinde, aday ile ilişkilerinde aşağıda özetlenen bilimsel etik ölçütlere uymalıdır:

• Aday ile ilişkilerinde dürüstlüğü, yansızlığı, sorumluluğu, ilkeli akademik davranışları temel almalı ve bu davranışlarını adaya yansıtarak ona rehberlik etmelidir.
• Adayın çalışmalarının yürütülmesinde, tamamlanmasında ve içeriğinde kendi sorumluluğunun en az aday kadar olduğunu bilmeli ve buna uygun olarak adayın çalışmasının her evresinde bu sorumluluğu paylaşmalıdır.
• Adayın bilimin evrensel ilke ve dürüstlük anlayışına uygun olarak çalışmasını sağlamalı, bilimsel çalışma etiği açısından denetlemeli, bilim etiğine uymayan davranışlara karşı kesin tavır almalıdır.
• Danışmanlığını üslendiği tez çalışmasını ya da çalışmaya ilişkin verileri öğrencisinin haberi ve izni olmaksızın kendi araştırmalarında kullanmamalı, başkalarının kullanmasına fırsat vermemelidir.
• Değerlendirme, yönetme, yönlendirme vb. süreçlerinin hiçbir aşamasını kasıtlı olarak ya da ilgisizlik nedeni ile geciktirmemelidir.
• Çalışmada kullanılacak ölçme araçlarının önyargılardan (ırk, din, milliyet, cinsiyet, düşünce ve eğilimleri, kurumsal/kişisel yakınlığı vb.) bağımsız olarak hazırlanmış olmasına dikkat etmelidir.

7.6. Öğrenciyle İlgili Bilimsel Etik Kurallar:

Öğrenci; üstlendiği tez ve proje çalışmalarının tüm evrelerinde, akademik danışmanı ile ilişkilerinde aşağıda özetlenen bilimsel etik ölçütlere uymalıdır:

• Tez/proje çalışmalarının bu kılavuzda belirtilen etik kurallara uygun olarak yapılmasından ve yazılmasından sorumludur.
• Danışmanı ile ilişkilerinde dürüstlüğü, sorumluluğu, ilkeli akademik davranışları temel almalıdır.
• Kendi sorumluluğunu bilmeli ve buna uygun olarak çalışmanın her evresini danışmanıyla paylaşmalıdır.
• Çalışmaları süresince danışmanı ile düzenli olarak görüşmeli ve danışmanın önerilerini dikkate almalıdır.
• Tez/proje çalışmaları ile ilgili bilgileri danışmanın izni olmaksızın başka araştırmalarda kullanmamalı ve yayınlamamalıdır.
• Çalışmada kullanacağı ölçme araçlarının önyargılardan (ırk, din, milliyet, cinsiyet, düşünce ve eğilimleri, kurumsal/kişisel yakınlığı vb.) bağımsız olarak hazırlanmış olmasına dikkat etmelidir.

 

8. BAŞVURU ŞEKLİ

Üniversitemiz mensuplarının yapacağı ya da üçüncü şahıslarca yapılması planlanan, “İnsan ve hayvan üzerinde deney niteliğini taşımayan”, biyolojik materyal (kan, idrar gibi biyolojik sıvılar, doku numuneleri vb.) kullanılmayan ve fiziksel müdahale içermeyen gözlemsel ve betimsel nitelikte araştırmalarda (anket, ölçek/skala çalışmaları, dosya taramaları, veri kaynakları taraması- model geliştirme çalışmaları, ses ve görüntü kayıtları, vb.) başvuru süreci aşağıdaki gibidir:

1. Araştırmacı, araştırma konusunu planlandıktan sonra, Anadolu Üniversitesi web sayfasında yayınlanan Ek-1’deki başvuru formunu ve Ek-2’deki Taahhütnameyi doldurup ilgili birim aracılığıyla Rektörlüğe başvurur.
2. Başvurular daha sonra Etik Kurul Sekreteryasına gönderilir.
3. Etik Kurul, araştırmanın konusuna göre çalışmayı alt komisyonlara sunar.
4. Alt komisyondan gelen görüşler Etik Kurulca belirlenen raportör tarafından Etik Kurul Başvuru Değerlendirme Formu (Ek-3) üzerinde rapor edilir (Düzeltme olan başvurular en geç 6 ay içinde düzeltilerek tekrar Etik Kurula teslim edilmelidir).
5. Rapor ilgili rektör yardımcısına gönderilir.
6. Rektörlük, ilgili kişiye ve ilgili birime son durum hakkında bilgi verir.
7. Diğer üniversitelerden gelen başvurularda ait oldukları üniversitenin etik kurulu raporu varsa, ayrıca etik kurul raporu istenmez.

 

YARARLANILAN KAYNAKLAR

1. http://www.iep.utm.edu/ethics/ Erişim tarihi: Mayıs 2011
2. Wiersma, W. (1995). Research Methods in Education: An Introduction (6. baskı). Boston, Massachusetts: Allyn and Bacon.
3. Best, J. W., ve Kahn, J. V. (1998). Research in Education (5. baskı). Boston, Massachusetts: Allyn and Bacon.
4. Wiseman, D. C. (1999). Research Strategies for Education. Belmont, California: Wadsworth Publishing Company.
5. Türkiye Bilimler Akademisi Bilim Etiği Komitesi (2002). Bilimsel Araştırmada Etik ve Sorunları. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
6.
http://www.files.chem.vt.edu/chem-ed/ethics/index.html Erişim tarihi: Mayıs 2011
7.
http://www.publicationethics.org/annualreport/2005/7
8. http://www.aek.yildiz.edu.tr/ Erişim tarihi: Mayıs 2011
9. Kansu, E., ve Ruacan, Ş. (2000). Bilimsel Yanıltmanın: Türleri, Nedenleri, Önlenmesi, Cezalandırılması. Cumhuriyet Bilim-Teknik, 712, 4-5.
10.
www.indiana.edu/~wts/wts/plagiarism.html Erişim tarihi: Mayıs 2011
11.
http://sja.ucdavis.edu/academic-integrity.html Erişim tarihi: Mayıs 2011
12.
http://www.ubc.ca/search/?q=plagiarism Erişim tarihi: Mayıs 2011
13.
http://pubs.acs.org/userimages/ContentEditor/1218054468605/ethics.pdf Erişim tarihi: Haziran 2011
14. Töreci, K. (2010). Tıpta Yayın Etiği (Bizden de Örneklerle). ANKEM Dergisi 24, 1 (Özel ek), 1-41.